با ظهور و گسترش اسلام علاوه بر اعراب، مردمانی از دیگر نژادها و ملل به اسلام گرویدند. تعصبات و گرایش های قومی و قبیله ای و پیوندهای خونی در میان عرب جاهلی از یک سو و ظهور اسلام در میان اعراب از سوی دیگر موجب شد تا پس از اسلام این اندیشه در میان عرب پدید آید که گویا مسلمانان عرب تبار شهروند برتر و درجه یک بوده و غیرعرب یا عجمان شهروند فروتر و درجه دو هستند. این اندیشه که حتی زمان حیات پیامبر (ص) نیز در رفتار برخی مسلمانان تجلی نمود، موجب رخداد مشکلات فراوانی برای مسلمانان غیرعرب شد. عواملی چند در تشدید این مشکلات و تداوم این اندیشه دخیل بوده اند و برخی از آنها نسبت به بعضی دیگر تاثیرگذارتر بوده اند؛ اما کمتر در تحقیقات و پژوهش های معاصر بدانها پرداخته شده است. این مقاله درصدد است تا اندکی واکاوی بیشتر در مساله انجام داده و نگاهی به وضعیت مسلمانان غیرعرب به ویژه ایرانیان بیندازد.

مهم ترین دغدغه امامان شیعه (ع) در طول تاریخ دین اسلام، حفظ این دین بوده است. آنها در این زمینه از هیچ کوششی فروگذار نکردند. از جمله حضرت علی (ع) که تمام تلاش خود را برای حفظ اسلام به کار بست و در این راه، حتی از حق مسلم حکومت خویش گذشت، تا آنجا که حتی پس از رحلت پیامبر اسلام (ص)، با وجود اینکه خلفا حکومت جامعه را بر عهده گرفتند، علی (ع) به جای انزواطلبی، گوشه نشینی و واگذاری امور به دست آنها، غیرمستقیم در مدیریت جامعه اسلامی مشارکت می کرد، چراکه مدیریت، از جمله مهم ترین عواملی است که می تواند جوامع را به اهداف مطلوبشان برساند. از این رو علی (ع) با به کارگیری کارکردهای مدیریتی «برنامه ریزی، تصمیم گیری، سازمان دهی، هماهنگی و نظارت» جامعه را هدایت می کرد. مقاله حاضر به روش تحلیلی- توصیفی و با هدف الگوسازی سیره حضرت علی (ع) برای شیعیان، به بررسی شیوه های مدیریتی ایشان در جامعه اسلامی در عصر خلفا می پردازد. علی (ع) در زمان خلافت خلفا، علی رغم اعتراض به حق غصب شده خود، با آنها قطع ارتباط نکرد و غیرمستقیم جامعه را در تمامی عرصه های علمی، اعتقادی، قضایی و نظامی مدیریت می کرد و خلفا نیز در بسیاری از امور حکومتی با وی مشورت می کردند.

یهودیان در نیم قرن اول هجری منشا اقدامات فرهنگی گوناگونی بودند و بر کل جامعه اسلامی تاثیر گذاشتند. مناسبات سیاسی و اجتماعی یهودیان با مسلمانان و روابط یهودیان با اعراب ساکن جزیره العرب، از یک طرف، و سطحی نگری عمومی و ناتوانی سه خلیفه اول از ارائه الگوی مورد نظر اسلام، از سوی دیگر، فرهنگ اسلامی را با چالشی جدی مواجه ساخت و باعث جلب اعتماد عمومی به بزرگان این قوم شد. با بهره برداری یهودیان از این موقعیت هویت جمعی تغییر کرد و جامعه به سمت عرف گرایی پیش رفت و اشاعه عقاید خرافی باعث تحریف حقایق و تغییر وضع فرهنگی اجتماعی جامعه شد. تغییری که نقش مهمی در تحولات فرهنگی و اجتماعی و سیاسی نیم قرن اول هجری ایفا کرد. سیاست مداران این قوم برای پیشبرد اهداف خود مواضعشان را تغییر دادند و بدنه قدرت را متاثر کردند. آنان با تامین مطالب مورد نیاز قصه گویان بر افکار عمومی و حکومت تاثیرگذار بودند.

ارتداد مسئله ای است که با جان افراد ارتباط دارد و در اغلب موارد به اعدام مرتد حکم شده است. حکومت دینی و فقهی در جمهوری اسلامی از یک سو و دیدگاه های مخالف از سوی دیگر اهمیت این موضوع را دوچندان کرده است. نوشتۀ پیش رو درصدد است با نگاهی دوباره به گزارش های تاریخی، چند و چون آنچه را که دربارۀ ارتداد افراد و قتل آنها در صدر اسلام گفته شده است، بررسی کند. بحث اصلی دربارۀ عصر رسالت و سنت نبوی به عنوان منبع اصلی فقه مسلمانان است. پرسش اصلی آن است که چه مستنداتی دربارۀ قتل افراد به دلیل مرتد بودن آنها وجود دارد. نتیجۀ مقاله آن است که بنا به گزارش های تاریخی اعدام افراد متهم به ارتداد به این دلیل روشن نیست و دستور قتل آنها از سوی رسول خدا به دلایل دیگری مانند قصاص یا سبّ النبی بوده است. همچنین به نظر می رسد بخشی از مباحث قتل مرتد متأثر از فضای دوران خلیفۀ نخست و جریان ردّه در صدر اسلام است که مسلمانان بسیاری به اتهام بازگشت از دین کشته شدند.

خلافت عباسیان آغاز دوران جدیدی در تحولات علمی و فرهنگی بود. در این دوران با حمایت خلفای عصر اول عباسی (232-132 ه. ق) بسیاری ازآثار ملل و اقوام گوناگون ترجمه شد و فضای مناسب جهت بحث و گفتگو و تبادل و تضارب آراء و عقاید گوناگون از طریق مناظره فراهم شد. خلفا از رهگذر بحث و مناظرات کوشیدند تا مشروعیت خلافت خویش را مستحکم نمایند. در این پژوهش که بین رشته ای تاریخ و علوم سیاسی بوده وبا استناد به منابع کتابخانه ای و رویکرد توصیفی-تحلیلی انجام شده، سعی گردید به این پرسش، که مناظره در کسب مشروعیت خلفای عصر اول عباسی چه تاثیری داشته است؟ پاسخ داده شود. یافته های پژوهش حاکی از آن است که خلفای عصر اول عباسی به دلایل سیاسی، به برگزاری بحث ومناظره با علویان، ایمه شیعه (ع) و دانشمندان ادیان وفرق تمایل داشته و از آن به عنوان منبع کسب مشروعیت بهره وری نمودند.

ویژگی های جنسیتی یکی از مولفه های مهم در تقسیم وظایف اجتماعی زن و مرد است. ازاین رو، نقش مردان در فتوحات و امور نظامی که در تقسیم بندی جنسیتی با جنس آنها منطبق می بود بر عهده آنان بوده است. پژوهش حاضر با هدف بررسی این پرسش که آیا واگذاری نقش ها به زنان در برهه های مختلف تاریخی بر مبنای جنسیتی بوده است به روش توصیفی-تحلیلی انجام شد. براین اساس، کلیه منابع مکتوب مربوطه با تمرکز بر دوره تاریخی عصر خلفا در موضوع خاص فتوحات در این دوره، برای شناسایی و شناخت نقش های جنسیتی و فرا جنسیتی زنان مورد بررسی قرار گرفت. بررسی ها نشان داد که میزان مشارکت زنان در نقش های فراجنسیتی، در فتوحات توسعه یافته است و چنانچه تعدد نقش های زنان در عناوینی چون رزمندگی، اطلاعات چی، سیاهی لشکر و غیره دیده می شود. این تعدد نقش ها نشان از پویایی و فعالیت های اجتماعی ایشان دراین دوره بوده است.

چکیده فارسی: سرزمین هایی که مسلمانان در خارج از شبه جزیره عربستان گشودند، در حوزه های گوناگون ازجمله نهادهای تمدنی و مقررات مالی با هم تفاوت هایی داشت. مسلمانان ضمن اجرای احکام کلی اسلام در حوزه های اداری و مالی، به مصلحت حکومت خود دیدند که مقررات بومی و سرزمینی را در جهت پیشبرد اهداف و مقاصد خویش به خدمت گیرند.حکمرانان مسلمان در ایران به لحاظ سابقه تمدنی با نظام بالنسبه جامعی در امور مالی و اقتصادی مواجه شدند که از پیچیدگی های خاص برخوردار بود. تغییر نظام مالیاتی ایران لااقل در کوتاه مدت به سود آنان نبود. ازاین رو، نظام مالیاتی ساسانی را به خصوص در دو بخش، حفظ و از آن تأثیر آشکار پذیرفتند: 1. نظام دیوانی و مستوفی گری حقوق دولتی 2. مالیات بر اراضی به ویژه خراج اعم از میزان، چگونگی و زمان اخذ.در این مقاله، تأثیرپذیری نظام مالی دولت خلفا از نظام مالیاتی و دیوانی ساسانی و نقش ایرانیان در اداره سازمان مالی و اداری مسلمانان مورد بررسی قرار می گیرد و خواهیم دید که لااقل تا اواخر قرن نخست هجری، نه تنها کارگزاران مالی ایرانی عهده دار اخذ حقوق دولتی و تنظیم دیوان های مالی بوده اند بلکه این مهم را تا اواخر این قرن به زبان فارسی ثبت و ضبط می کردند و در نهایت به پیشنهاد خود ایرانیان و توسط آنها دیوان ها به زبان عربی ترجمه شد. چکیده عربی: ان البلدان التی أفتتحها المسلمون خارج شبه الجزیرة العربیة کانت فی المجالات المختلفة بما فیها المؤسسات الحضاریة و القوانین المالیة متباینة و مختلفة. رأی المسلمون ضمن تنفیذ احکام الاسلام العامة فی المجالات الاداریة و المالیة أن من مصلحة الحکومة توظیف القوانین المحلیة لخدمة تطویر اهدافها و مآربها المختلفة. واجه الحکام المسلمون فی ایران نظرا لباعها الحضاری بنظام متکامل نسبیا فی الشوون المالیة و الاقتصادیة و الذی کان یحظی بتعقیدات خاصة. ان تغییر النظام الضریبی الایرانی لم یکن بصالحهم علی الاقل علی المدی القصیر. لذلک احتفظ المسلمون بالنظام الضریبی الساسانی لاسیما من ناحیتین و تاثروا بها: 1. النظام الدیوانی و استیفاء الحقوق الحکومیة، 2. الضرائب علی الاراضی لاسیما الخراج بغض النظر عن مقدار، کیفیة و زمن استیفاء الضرائب.یتم فی هذا المقال دراسة تاثر النظام المالی لدولة الخلفاء من النظام الضریبی و الدیوانی الساسانی و دور الایرانیین فی ادارة تنظیمات المسلمین المالیة و الاداریة. و سوف نری ان عمال الشوون المالیة الایرانیین لم یکونوا المسوؤلین عن استیفاء الحقوق الحکومیة و تنظیم الدواوین المالیة علی الاقل حتی اواخر القرن الاول الهجری فحسب، بل انهم سجلوا و دونوا هذه الدواوین حتی اواخر القرن الاول باللغة الفارسیة و اخیرا تم باقتراح من الایرانیین أنفسهم و بواسطتهم ترجمة الدواوین الی اللغة العربیة.

ایالت سیستان از پس فتح اعراب عرصه آشوب درازدامنی شد که تا برآمدن حکومت صفاریان ادامه داشت. پژوهش حاضر به روش توصیفی-تحلیلی، ریشه این آشفتگی و سبب ناکارآمدی سیاست خلفا در این ایالت را آشکار می کند. این پژوهش نشان می دهد که سبب ناپایداری و زوال سیستان صرفا فعالیت خوارج نبوده است؛ بلکه موثرترین عامل، اعراب بادیه نشینی بودند که به محض فتح، در آن جا سکونت گرفته، افزون بر تاخت و غارت ایالت، موجب دو دستگی، منازعات ویرانگر قبیله ای و زمینه ساز ورود پیروان فرقه جنگ افروز خوارج به آن جا شدند. زنبیل و شورش نیروی های نامنظم بومی برضد دیگر عناصر ناپایداری نیز اسبابی مضاعف در تداوم آشفتگی سیستان بودند. سیاست خلفا برای تغییر این وضع از آن جا که هربار تنها بر یکی از عوامل فوق تمرکز داشت، ناموفق بود. سرانجام، شکست مکرر سیاست آنان به برآمدن عیاران از میان همان نیروهای بومی ایالت انجامید که همزمان به سلطه خلفا و آشفتگی سیستان پایان دادند.

دل مشغولی اسلام به «گذشته»، جایگاه محوری ای که این دین برای خود در تاریخ جهان قائل است و الگوهایی که از بایبل برای مستندسازی تاریخ خود برمی گیرد، برای همه امری شناخته شده است. در مقالۀ حاضر می کوشیم بررسی ای مفصل و دقیق از یک جنبۀ ویژۀ تلقی اسلام از گذشته، یعنی گذشته به مثابۀ خاستگاه مشروعیت سلطه (authority)، به دست دهیم. این موضوع پیش تر نیز مورد بحث بوده است، اما فقط در چهارچوب بحث کلی پیرامون سایر ابزارهای مشروعیت در اسلام بدان پرداخته شده است. در اینجا به شیوۀ بنی امیه در استفاده از گذشته برای مشروعیت بخشیدن به سلطۀ این خاندان توجهی ویژه خواهیم داشت.